گیاه روناس در رنگرزی

روناس یکی از مواد رنگزای پر کاربرد در صنعت فرش دستباف است که برای تولید انواع فام رنگی قرمز و نارنجی بر روی الیاف پشمی و پنبه‌ای مورد استفاده قرار می‌گیرد. این ماده رنگزا از ریشه گیاه روناس که به انگلیسی مدر Madder نامیده می‌شود و نام علمی آن روبیا تینکتروم Rubia tinctroum است، بدست می‌آید.

طبق تحقیقات انجام شده، در ریشه این گیاه 23 ماده آلی بر پایه آنتراکینون وجود دارد که اغلب آن‌ها دارای گروه‌های کربوکسیل هستند. اما علی‌رغم وجود این تنوع، آلیزارین Alizarin و پورپوین Porpurine دو ماده رنگزای مهم با بیشترین مقدار در ریشه روناس هستند.

آلیزارین یکی از این دو ماده رنگزا با فرمول بسته C14H8O4 و وزن مولکولی 240 گرم بر مول است. همچنین ماده رنگزای پورپورین با فرمول C14H8O5 با وزن مولکولی 256 گرم بر مول است. از این رو، عموما وزن مولکولی ماده رنگزا روناس از مجموع وزن مولکولی دو ماده رنگزای آلیزارین و پورپورین تخمین زده می‌شود.

در جدول زیر (جدول شماره 1) ویژگی‌های منحصربه‌فرد هر یک از مواد رنگزا همانند وزن متوسط مولکولی ماده رنگزا، زمان ایجاد تعادل ماده رنگزا در رنگرزی نخ پشمی و ضریب نفوذ را نشان می‌دهد. نیاز به توضیح است که منظور از زمان تعادل مدت زمانی است که رنگرزی نخ پشمی با ماده رنگزا به طور پیوسته ادامه یابد تا سرانجام جذب ماده رنگزا بر روی الیاف متوقف شود و ادامه رنگرزی پس از مدت زمان معینی تاثیری بر جذب ماده رنگزا بر روی الیاف پشمی نداشته باشد. جدول 1 نشان می‌‌دهد سه ماده رنگزای روناس، جاشیر و اسپرک به سبب برخورداری از وزن مولکولی مشابه زمان تعادل یکسانی دارند. اما ماده رنگزای پوست گردو به سبب برخورداری از وزن مولکولی بالا در مقایسه با سه رنگزای پیشیم، برای ایجاد زمان تعادل  به انجام رنگرزی طی مدت زمان بیشتری نیاز دارد.

همچنین در این جدول ضریب نفوذ مواد رنگزای مورد مطالعه بر روی نخ پشمی در رنگرزی با دمای 95 درجه سانتی‌گراد نشان داده شده است. منظور از ضریب نفوذ تخمین نسبی سرعت نفوذ ماده رنگزا از حمام رنگرزی به درون لیف است. این معیار بیانگر سرعت نفوذ مولکولی، ناشی از انتقال جرم از فازی به فاز دیگر است. بدین ترتیب ضریب نفوذ مواد رنگزای روناس، اسپرک و جاشیر به سبب نزدیگی وزن مولکولی مشابه یکدیگراست. درحالی که ضریب نفوذ پوست گردو بر روی الیاف پشم پایین‌تر از سه ماده رنگزای روناس، جاشیر و اسپرک است که به دلیل وزن مولکولی بالای این ماده رنگزاست.

روش استخراج مواد رنگزا

به منظور کاهش میزان خطای ناشی از تغییر میزان رنگزای موجود در مواد گیاهی نخست عملیات استخراج ماده رنگزا انحام شد. برای استخراج مواد رنگزای موجود در ریشه گیاه روناس از تحقیق قرنجیک و همکاران (1390) استفاده شد. برای انجام دادن این کار ، یک گرم از پودر گیاهی روناس در 50 میلی لیتر  آب و اتانول به نسبت 1:1 قرار گرفت. فرآیند استخراج در دمای 25 درجه سانتی‌گراد به مدت 24 ساعت با همزن مغناطیسی انجام گرفت. در پایان، عصاره ماده رنگزا برای جدا سازی از پسماند گیاهی  با کاغذ صافی فیلتر شد.  سپس عصاره حاصل  در دستگاه‌ تبخیر ساز چرخشی تحت خلا تغلیظ شد. ماده غلیظ شده در آون با دمای 60 درجه سانتی گراد بطور کامل خشک شد. وزن پودر به‌دست آمده برابر 0.52 گرم به ازای هر گرم  پودر گیاهی ریشه روناس بود.

نکته برای درک بهتر مفهوم رنگرزی با رنگزاهای طبیعی

دوست من شما تا اینجا با رنگزای روناس آشنا شدید، برای درک بهتر پروسه رنگرزی الیاف پشم ، حتما مقاله مربوط به دندانه دار کردن الیاف پشم برای رنگرزی را بخوانید، با دندانه دار کردن الیاف ، ثبات جذب رنگ افزایش چشمگیری پیدا می‌کند.

برای مطالعه کلیک کنید: مقاله دندانه دار کردن الیاف پشم قبل از رنگرزی با رنگزای طبیعی